Từ ruộng đồng Đức Hòa đến người đứng mũi chịu sào của cách mạng Nam Kỳ

Từ một người nông dân nghèo ở Đức Hòa, ông trở thành một trong những người lãnh đạo chủ chốt của Đảng những năm 1930. Lần lại hành trình ấy, hậu thế thêm tự hào và hiểu thêm cội nguồn sức mạnh của Đảng: lòng dân.

Người con của ruộng đồng

Đức Hòa hôm nay là một vùng công nghiệp. Giữa nhịp sống ấy, khu di tích Ngã tư Đức Hòa vẫn là nơi câu chuyện về một người con của quê hương được kể lại hơn một thế kỷ qua.

Võ Văn Tần chào đời năm 1891 tại thôn Bình Thủy, làng Đức Hòa, quận Đức Hòa, tỉnh Chợ Lớn, nay thuộc tỉnh Tây Ninh. Sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo, giàu lòng yêu nước, ông lớn lên giữa nghịch cảnh của Nam Kỳ thuộc địa: người làm ra hạt lúa lại không đủ ăn. Sưu cao, tô nặng, roi vọt, hà hiếp đè lên vai người tá điền quanh năm.

ẢNH TƯ LIỆU

Nỗi khổ của bà con xóm giềng hun đúc trong ông lòng căm giận kẻ thù và khát vọng đổi đời cho dân quê. Em ruột ông, Võ Văn Ngân (1902 - 1939), cũng đi theo cách mạng, là một trong những đảng viên đầu tiên ở Đức Hòa. Hai anh em chung một con đường, một lý tưởng.

Chọn đường khi đã ngoài 35 tuổi

Khác với nhiều chiến sĩ cùng thời, Võ Văn Tần đến với cách mạng khi đã ngoài 35 tuổi. Ông không đến bằng nhiệt huyết tuổi trẻ, mà bằng trải nghiệm của người đã sống lâu giữa nỗi khổ của dân. Năm 1926, ông tham gia hội kín của nhà trí thức Nguyễn An Ninh, nhưng sớm nhận ra tổ chức ấy chưa chỉ ra được con đường giải phóng dân tộc. Cuối năm ấy, ông chuyển sang Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập.

Đó là bước ngoặt: từ lòng yêu nước tự phát, ông đến với con đường cách mạng vô sản. Ông trở về bám đất, bám dân, gây dựng cơ sở trong xóm ấp quê mình. Cuối năm 1929, ông lập chi bộ An Nam Cộng sản Đảng đầu tiên ở Đức Hòa, gồm 7 đảng viên, do ông làm Bí thư.

Đầu năm 1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời. Ngày 6.3.1930, tại nhà Hương bộ Nguyễn Văn Thỏ ở làng Đức Hòa, ông triệu tập cuộc họp bí mật, chuyển chi bộ thành chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên của tỉnh Chợ Lớn. 7 đảng viên (Võ Văn Tần, Võ Văn Sậy, Võ Văn Ngân, Võ Văn Tây, Võ Thị Phái, Nguyễn Văn Ngọc, Nguyễn Văn Thỏ) đã thắp ngọn lửa đầu tiên cho cả vùng.

Rạng sáng 4.6.1930 ở Ngã tư Đức Hòa

3 tháng sau, rạng sáng 4.6.1930, các đoàn nông dân từ Hựu Thạnh, Mỹ Hạnh và các làng lân cận tiến về thị trấn Đức Hòa. Phụ nữ đi đầu, cờ đỏ búa liềm tung bay cùng khẩu hiệu đòi bỏ sưu thuế. Hàng nghìn người tập trung trước dinh quận. Lính Pháp nổ súng, nhiều người ngã xuống, nhưng đoàn người vẫn tiến lên.

Đó là một trong những cuộc đấu tranh lớn nhất ở Nam bộ thời điểm ấy. Những tá điền quen nhẫn nhục nay đã đứng lên, có tổ chức, có người dẫn dắt - kết quả của những tháng ngày Võ Văn Tần bám xóm, bám ấp. Bài học từ Ngã tư Đức Hòa: Đảng gắn bó với dân thì sức mạnh của dân mới được khơi dậy.

Giữ lửa giữa những năm khủng bố trắng

Từ Bí thư Quận ủy Đức Hòa, ông lần lượt làm Bí thư Tỉnh ủy Chợ Lớn, Gia Định, đúng lúc thực dân khủng bố trắng sau cao trào 1930 - 1931. Cán bộ chủ chốt bị bắt, bị giết; Xứ ủy Nam Kỳ liên tiếp bị phá vỡ.

ẢNH TƯ LIỆU

Bị kết án tử hình vắng mặt, bị truy lùng, ông vẫn không rời cơ sở. Lúc ở Chợ Lớn, lúc về Gia Định, Sài Gòn, ông tìm lại từng đảng viên, nối lại từng đường dây bị đứt. Nơi ông nương náu là mái nhà lá của bà con nông dân, căn phòng trọ của anh chị em thợ thuyền.

Ông chỉ đạo linh hoạt: tránh đấu tranh dễ lộ lực lượng, dồn sức xây dựng cơ sở bí mật, viết bài cho báo Cờ lãnh đạo, Lao động; lập Liên Quận ủy Hóc Môn - Bà Điểm - Đức Hòa (năm 1932), củng cố Tỉnh ủy lâm thời Mỹ Tho (năm 1933). Có người ngã xuống, có người dao động. Võ Văn Tần ở lại đến cùng. Với ông, còn cơ sở là còn lòng tin của dân; còn dân là còn phong trào.

Người đứng mũi chịu sào

Tháng 3.1937, ông được chỉ định làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ, bổ sung vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng; tháng 3.1938, ông vào Ban Thường vụ Trung ương. Người nông dân nghèo Đức Hòa năm nào đã thành người đứng mũi chịu sào của cách mạng cả một xứ.

Ở cương vị cao, ông vẫn giữ phong cách của người cán bộ xuất thân từ ruộng đồng: sâu sát, gần dân, biết lắng nghe. Ông thường xuyên xuống cơ sở, từ thực tiễn mà đề ra chủ trương. Đồng chí tin ông vì ông nói đi đôi với làm. Nhân dân thương ông vì ông sống giữa họ, hiểu nỗi khổ của họ.

Thời kỳ Mặt trận Dân chủ, cùng tập thể Xứ ủy, ông kết hợp đấu tranh công khai, nửa công khai với hoạt động bí mật. Hàng trăm ủy ban hành động ra đời; tờ Dân chúng đưa đường lối của Đảng đến với quần chúng.

ẢNH TƯ LIỆU

Tháng 11.1939, Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng họp tại Bà Điểm (Hóc Môn, Gia Định) do Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ chủ trì, có sự tham dự của ông Võ Văn Tần, quyết định đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu. Hội nghị diễn ra an toàn giữa vòng vây mật thám, cho thấy sức sống của hệ thống cơ sở ông gây dựng trong lòng dân.

Lòng dân - cội nguồn của người cầm lái

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng dạy: “Dễ mười lần không dân cũng chịu, khó trăm lần dân liệu cũng xong”. Cuộc đời Võ Văn Tần là minh chứng cho chân lý ấy. 

Ông đi lên từ lòng dân, đứng vững nhờ lòng dân, dẫn dắt phong trào bằng niềm tin của dân. Đọc lại cuộc đời ông, hậu thế cúi đầu trước một thế hệ đảng viên sống trọn vì nước, vì dân, khi chưa một ngày được thấy đất nước độc lập.

Nhưng đúng lúc phong trào cần ông nhất, kẻ thù đã giăng lưới. Và chính trong ngục tù, khí phách người cộng sản Võ Văn Tần càng tỏa sáng…

Kỳ 2: Từ bức tường xà lim đến ngọn lửa trên quê hương Tây Ninh